All'antica, czyli historyczna zbroja rodem z fantasy.

Wczoraj zalałem Was informacjami o pełnych zbrojach płytowych.

A to nawet nie wszystko, co mam w temacie do powiedzenia. Bo jest jeszcze jeden typ zbroi, który uwielbiam, choć jest w swej naturze bardziej paradny niż polowy. Mowa o zbroi typu all’antica (lub alla antiqua) – „na wzór antyczny”. O co chodzi?

Był to typ zbroi, który pojawił się w XV wieku, a więc równo z pełną płytówką. Była zbudowana w bardzo charakterystyczny sposób – miała naśladować pancerze antycznych herosów (stąd czasami też nazywa się ją „zbroją heroiczną”), głównie ze źródeł rzymskich. I to właśnie na rzymskich pancerzach była oparta. Oczywiście nie ma ona nic wspólnego z historycznym uzbrojeniem rzymskich wodzów (ani tym bardziej szeregowych legionistów), a raczej stanowi pewne wyobrażenie na ich temat, wykonane przez ludzi XV wieku. A czym się charakteryzowała?

All’antica ewoluowała, tak jak wszystko. W różnych okresach i różnych miejscach wyglądała nieco inaczej. Stałym elementem, były charakterystyczne naramienniki, w kształcie przypominającym muszlę ślimaka. Prawie zawsze były ozdobione mosiądzem, brązem, lub innym metalem, mającym przywodzić na myśl antyk. Dość mocno się wyróżniały, jako „żółty” element na „białej” zbroi. Ze względów ekonomicznych, rzadko kiedy były faktycznie złocone. Prawie zawsze jednak miały frędzle lub paski opadające z pod naramienników. Zazwyczaj barwione na czerwono, lub pod kolor, którym powleczone były te elementy zbroi, choć nie zawsze. Jeśli na zbroi występowały inne kolory, to ozdoby barwiono zgodnie z nimi, aby utworzyć jednolitą kolorystykę.

Czasami podobne paski lub frędzle występowały też na nakolannikach lub pod placardem. Zawsze jednak wtedy były barwione na ten sam kolor, co ozdoby naramienników. Przepiękną, wczesną all’anticę możemy zobaczyć na obrazie Hansa Memlinga „Męczeństwo św. Urszuli” z 1489 roku. Zwróćcie uwagę, że jest to w sumie dość typowa pełna zbroja płytowa z tamtych czasów, jedynie wzbogacona o wymienione przeze mnie ozdoby.

Inny przykład – nieco bogatszy, mamy na obrazie Jana van Eycka „Madonna kanonika van der Paele” z 1436 roku. Warto zwrócić uwagę na hełm – burgonet – który bardzo często towarzyszył zbroi all’antica. Przyjrzyjcie się jednak dokładnie – choć ta zbroja jest dużo bardziej ozdobna, niż ta na obrazie Memlinga, to w gruncie rzeczy ma podobną formę – standardowa pełna płytówka, tylko z fikuśnymi naramiennikami i ozdobami placardu. A że złocona – nic nowego :P

Kolejną ciekawostką jest motyw tzw. „rycerzy burgundzkich”, często przedstawianych w zbroi alla antiqua (w przypadku „zbroi burgundzkiej” będę używał francuskiego zapisu), tylko zwykle wyposażonych w saladę. Nie jest to do końca prawda, nie mamy żadnych źródeł potwierdzających użycie zbroi alla antiqua przez Burgundczyków, poza obrazami i rzeźbami pochodzącymi z tamtego rejonu. Jednak do all’antici w ikonografii jeszcze wrócimy. Niemniej obecni rekonstruktorzy Burgundczyków, często ubierają się w bardzo charakterystyczną wersję zbroi alla antiqua, złożoną z elementów rekonstruowanych z obrazów wspomnianego już van Eycka. Wygląda ona tak jak poniżej. Ciekawostką jest duże użycie brygandtyny, zazwyczaj kojarzone z szeregowymi żołnierzami, raczej niż z rycerzami.

Sentymenty antyczne pojawiały się oczywiście również wśród Włochów – głównie w Lombardii. Tamtejsza all’antica przypominała tę z obrazów Memlinga (w końcu też Święte Cesarstwo Rzymskie), jednak miała jeszcze jeden charakterystyczny element – hełm typu nie burgonet, a barbuta – przypominający bardziej hełmy korynckie, niż rzymskie. Zdjęcie pochodzi z zasobów Metropolitan Museum of Art.

No i teraz crème de la crème, czyli paradna all’antica z XVI wieku (a więc przeskakujemy ok.100 lat). Ten pancerz przypisuje się Filipowi II Habsburgowi – królowi Hiszpanii w latach 1556-1598. Tu już mamy pełny serwis, nie tylko ozdoby naramienników (tu już odeszli od wzoru muszli, na rzecz głów lwów) czy placardu. Ten pancerz ma jeszcze napierśnik typu musculata – imitujący umięśnioną sylwetkę - oraz misterne rzeźbienia naramienników i hełmów. To jest motyw obecny w większości paradnych zbroi all’antica z tego okresu – wyglądają niemalże jak odlane od antycznych lub renesansowych rzeźb, i o to chodzi. Ten egzemplarz pochodzi z roku 1546, został wykonany przez Bartolomeo Campiego de Pesaro dla Guiobaldo della Rovere, księcia Urbino, a ostatecznie zbroja została sprezentowana Filipowi II. Obecnie znajduje się w Pałacu Królewskim w Madrycie.

Wam też przypomina „Moc Templariusza” z Diablo II? :D

Z all’anticą jest tylko jeden problem. Pamiętacie jak pisałem, że nie mamy źródeł poza malowidłami i rzeźbami? No właśnie. Najprawdopodobniej zbroja all’antica nigdy nie istniała jako fizyczny egzemplarz, a przynajmniej nie w średniowieczu. Jest to artystyczne wyobrażenie antycznych pancerzy, w jakie artyści ubierali herosów, świętych czy aniołów. Nie mamy żadnych pozostałości archeologicznych z XV wieku, wskazujących na ten rodzaj zbroi. Niestety wydaje się więc fantazją. Jedyne realne zbroje „all’antica” to te piękne, paradne pancerze z XVI wieku, jak ten należący do króla Filipa II.

No więc za co tak uwielbiam zbroję all'antica? Proste – jest śliczna. Absolutnie nie praktyczna i nie wyobrażam sobie iść w niej w buhurt. Ale do rekonstrukcji czy pokazów – idealna. Ostatnio miałem okazję zobaczyć lombardzką all’anticę na żywo podczas etiud rycerskich w ramach Oblężenia Malborka. Wyróżnia się bardzo i od razu cię w niej widać.

No i jeszcze jedna rzecz – jako że cała istota zbroi all’antica zawarta jest w sumie „tylko” w napierśniku, placardzie, naramiennikach, hełmie, i czasami w nagolennikach i karwaszach, to jest to idealna wymówka, by w tak przepiękny pancerz ubrać Waszych bohaterów erpegowych. Zobaczcie – układa się to w obraz dedekowego półpancerza (half-plate), i szczerze – w to mi graj – jest to mój ulubiony pancerz z D&D. Mój ranger na bank będzie taką przepiękną, elfią all’anticę nosił, ale o tym kiedy indziej ;)

A jak Wam się podoba taka zbroja?